1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմը

Hackert,_Die_Zerstörung_der_türkischen_Flotte_in_der_Schlacht_von_Tschesme,_1771.jpg

1875 թվականի ամռանը թուրքական տիրապետության դեմ ապստամբություններ բռնկվեցին Բոսնիայում և Հերցոգովինայում: 1876 թվականին ապստամբեցին Բուլղաիրան, Սերբիան և Չեռնոգորիան: Սուլթան Աբդուլ Համիդի զորքերը հատկապես դաժան վարվեցին բուլղար ժողովրդի հետ, կատարելով անօրինական գազանություններ: Սլավոնական ժողովուրդների պայքարը և թուրքական զորքերի դաժանությունները մեծ շարժում առաջացրին Ռուսաստանում: Հասարակությունը պահանջում էր ձեռք մեկնել եղբայրական ժողովուրդներին և ազատել նրանց սուլթանական ռեժիմից: Այն բանից հետո, երբ սուլթան Աբդուլ Համիդը չկատարեց Ալեքսանդր II-ի պահանջները, 1877 թվականի ապրիլին Ռուսաստանը պատերազմ հայտարարեց Թուրքիային: Պատերազմական գործողությունները ծավալվեցին Բալկաններում և Կովկասում՝ հիմնականում Արևմտյան Հայաստանում: Ռուսական զորքերի կովկասյան կորպուսը, որի հրամանատարն էր ծագումով հայ Լորիս-Մելիքովը, 1877 թվականի ընթացքում գրավեց Կարսը, Արդահանը, Օլթին, Ալաշկերտը, Բայազեթը, Բաթումը, և Արևմտյան Հայաստանի և Արևմտյան Վրաստանի մի շարք այլ կենտրոններ: 1878 թվականի փետրվարի ութին ռուսական զորքերը գրավեցին տնտեսական ու ռազմաստրատեգիական խոշոր նշանակություն ունեցող Էրզրում քաղաքը:

Հայ ժողովուրդը, ձգտելով ազատագրվել սուլթանական դաժան ռեժիմից, ամեն կերպ փորձում էր օգնել ռուսական զորքերին: Հայ կամավորներից շատերը աչքի ընկան իրենց քաջությամբ և անձնազոհությամբ: Նրանցից մեկի՝ Սամսոն Տեր-Պողոսյանի սխրագործությունները պատկերված են Րաֆֆու «Խենթը» վեպում: Կովկասյան ռազմաճակատում տարված հաղթանակների մեջ զդալի դեր խաղացին ռուսական բանակի հայ գեներալներ Տեր-Ղուկասովը, Լազարևը, Շելկովնիկովը, Ալխազովը, Քիշմիշևը ուրիշներ:Читать далее »

Реклама

Արևմտյան Հայաստանի ազատագրության հարցը և արցախահայությունը 19–րդ դարի երկրորդ կեսին

Related image
19–րդ դարի երկրորդ կեսին, երբ արևելահայությունը Ռուսաստանի կազմում ուներ տնտեսական և մշակութային կյանքի ու, մանավանդ, ֆիզիկական գոյության համար անհամեմատ ավելի բարենպաստ պայմաններ, հայ ժողովուրդի մյուս ստվար հատվածը (քննարկվող ժամանակահատվածում աշխարհի շուրջ հինգ միլիոն հայերից մոտ երեք միլիոնը գտնվում էր Թուրքիայի տիրապետության տակ)՝ արևմտահայությունը տակավին գալարվում էր թուրքական անագորույն լծի տակ։

Արևմտահայության վիճակը առավել ծանրացավ 1877-1878թթ. ռուս-թուրքական պատերազմից հետո։

Բեռլինի վեհաժողովից հետո Թուրքիան փաստորեն վերածվեց ասիական պետության և հերթականությամբ կորցնում էր ինչպես եվրոպական, այնպես էլ աֆրիկյան նահանգները։ Ակնառու լինելով նման իրավիճակին, Ռուսաստանի գերագահության տակ ապրող թուրք-թաթարական ժողովուրդների մեջ նոր երազներ սնուցվեցին։ Նրանք այժմ բացահայտորեն դիմում էին «մեծ խալիֆին», առաջարկում Եվրոպայից հայացքը թեքել դեպի Փոքր Ասիա և, գլխավորելով թուրանական շարժումը, այնտեղ ստեղծել մահմեդական մի նոր հզոր պետություն, որի շոշափուկները պիտի տարածվեին մինչև Միջին Ասիա ու Աֆղանստան, դրանց վրայով՝ նաև Պակիստան ու Հնդկաստան։Читать далее »

Հովսեփ Էմին

Похожее изображение
Հովսեփ Էմինը 18-րդ դարի հայ ազատագրական պայքարի մեծագույն գործիչներից է և իրավամբ, բուրժուա-ազատական գաղափարախոսության առաջին ներկայացուցիչը հայ իրականության մեջ: Հովսեփ Էմինի մասին պատմագրությանը հայտնի է իր իսկ գրքից, որ նա հրատարակել է 1792 թվականին Լոնդոնում, «Հայազգի Հովսեփ Էմինի կյանքը և արկածները, որ ինքն է գրել անգլերեն լեզվով» վերնագրով: Ինչպես նշում է հեղինակը, գրքի հրատարակումը երկու նպատակ է հետապնդել. Եվրոպայի ժողովուրդներին ծանոթացնել Հայաստանի ազատագրության խնդիրներին և հայ երիտասարդների շրջանում սեր արթնացնել հայրենիքի հանդեպ:

Հայտնի է, որ Հովսեփ Էմինը ծնվել է 1726 թվականին Պարսկաստանի Համադան քաղաքում, հարուստ վաճառականի ընտանիքում: 1744 թվականին Էմինն ընտանիքով տեղափոխվում է Հնդկաստան, հաստատվում Կալկաթայում, որտեղ էլ ավարտում է անգլիական դպրոցը:

Երիտասարդ տարիքում Էմինը ճամփորդում է Եվրոպական երկրներով և 1751 թվականին հայտնվում է Լոնդոնում, ուր սովորում է Վուլվիչի ռազմական ակադեմիայում, յուրացնում ռազմական գործը և բրիտանական բանակի սպայի կոչումով անգամ մասնակցում է Յոթնամյա պատերազմին` կռվելով ֆրանսիացիների դեմ:Читать далее »

Իսրայել Օրի

Похожее изображение
Իսրայել Օրին Սբ Էջմիածնում գումարված գաղտնի ժողովում (1677 թ.) ընտրված պատվիրակների և հոր՝ Մելիք Իսրայելի հետ 1678 թ-ին մեկնել է Եվրոպա՝ Հայաստանի ազատագրության հարցը ներկայացնելու նպատակով: Առաքելությունը ձախողվել է. 1680 թ-ին Կոստանդնուպոլսում մահացել է կաթողիկոս Հակոբ Դ Ջուղայեցին, և պատվիրակությունը վերադարձել է Հայաստան: Օրին մեկնել է Վենետիկ, 1683 թ-ին՝ Փարիզ, անցել զինվորական ծառայության (հետևազորի լեյտենանտ, հեծելազորի կապիտան), 1688–95 թթ-ին մասնակցել է անգլո-ֆրանսիական պատերազմին: 1695 թ-ին անգլիացիները գերեվարել են նրան, ազատվելուց հետո Հռենոսյան Պֆալցում եղել է Հայդելբերգի, Ֆրանկենթալի և Մանհայմի մատակարարման կոմիսար: 
1698 թ-ին կուրֆյուրստ  Հովհան Վիլհելմին հորդորել է նվաճել Հայաստանը և Օսմանյան կայսրության  թիկունքում ստեղծել անկախ Հայաստան ու Վրաստան: Հովհան Վիլհելմն Իսրայել Օրու միջոցով թղթեր է հղել Քարթլիի թագավոր Գիորգի XI-ին, հայ մելիքներին, Ամենայն հայոց և Աղվանից կաթողիկոսներին՝ մանրամասն տեղեկություններ խնդրելով Հայաստանի ու հարակից երկրների տնտեսական, քաղաքական ու ռազմական կացության մասին: 

Читать далее »

Մոնղոլական նվաճումները և Հայաստանը

Картинки по запросу Մոնղոլական նվաճումները և Հայաստանը
Մոնղոլներն առաջին անգամ Հայաստան և Այսրկովկաս են ներխուժել 1220 թ-ին՝ Ջեբե Նոյոն և Սուբեդեյ Բահաթուր զորավարների գլխավորությամբ: Մի քանի ճակտամարտերում (1220–22 թթ.) պարտության են մատնել հայ-վրացական միացյալ զորքին, ավերել Հայաստանի հյուսիսային, Վրաստանի հարավարևելյան շրջանները և հեռացել հյուսիս: Նրանց գլխավոր արշավանքը 1236 թ-ին էր. Հայաստան և Այսրկովկաս են ներխուժել 30-հզ-անոց բանակով՝ Չարմաղանի գլխավորությամբ, նվաճել են Հայաստանի հյուսիսարևելյան շրջանները և Արևելյան Վրաստանը: 
1242–45 թթ-ին մոնղոլները Բաչու Նոյինի ղեկավարությամբ նվաճել են Հայաստանի հարավարևմտյան նահանգները՝ չհանդիպելով կազմակերպված դիմադրության: Իշխանների մի մասը փախել է Վրաստան, իսկ մյուսները հպատակվել են մոնղոլներին՝ իրենց տիրույթները պահպանելու նպատակով: Նվաճողներին դիմադրել են Անիում, Կարինում, Երզնկայում, Կեսարիայում, Արցախում: 

Читать далее »

Անկում և արդիականացում (1828–1908)

Մահմուդ II և Աբդուլ Մեջիդ

Կայսրությունը փլուզումից փրկելու համար Մահմուդ II սուլթանը (1808-1839 թվականներին) դիմել է կտրուկ միջոցների. 1826 թվականին վերացրել է ենիչերիների զորքը, 1834 թվականին կատարել է վարչական նոր բաժանումներ, ստեղծել նախարարություններ, նախապատրաստել բարեփոխումների ծրագիր, որը «Թանզիմաթ» անվանումով հրապարակվել է Աբդուլ Մեջիդի (1839-1851թվականներին) օրոք։ 1839 թվականի Հաթթը Շերիֆ և 1856 թվականի Հաթթը Հումայուն հրովարտակները, որոնք նախատեսում էին բարեփոխումներ, հիմնականում չեն իրագործվել։ Թեև հռչակվել էին Օսմանյան կայսրության հպատակների անձի և գույքի ապահովություն, դավանանքի ազատություն, Թուրքիայում շարունակվել է ոչ թուրք ժողովուրդների հալածանքը, որին հետևել են ճնշված ժողովուրդների, այդ թվում՝ հայերի (Զեյթունի 1862, 1878, 1895 թվականներին և այլն) ապստամբությունները։ Այդուհանդերձ, «Թանզիմաթի» շրջանակներում հայերն ստեղծել են Ազգային ընդհանուր ժողով, սուլթանական կառավարությունը որոշակի փոփոխություններով 1863 թվականին վավերացրել է Ազգային սահմանադրությունը։

Ղրիմի պատերազմից (1853-1856 թվականներին) հետո Անգլիան և Ֆրանսիան ուժեղացրել են իրենց դիրքերը Թուրքիայում. Սև ծովը հայտարարվել է չեզոք գոտի։ 1856 թվականին ստեղծվել է Օտոմանյան բանկը, որի կապիտալը պատկանում էր անգլիացիներին և ֆրանսիացիներին։Читать далее »

Լճացում և բարեփոխումներ (1566-1827)

Ապստամբություններ, թուլացում և հզորության ժամանակավոր վերականգնում (1566–1683)

Լեպանտոյի ծովամարտը(հոկտեմբերի 7, 1571) օսմանյան և քրիստոնեական երկրների միացյալ նավատորմի միջև

XVI դարի վերջին կայսրությունն սկսել է թուլանալ։ Տնտեսության անկումն անդրադարձել է նրա ռազմական հզորության վրա։ Արևմտաեվրոպական տերությունների կողմից նոր ծովային առևտրական ուղիների հայտնաբերումը հնարավորություն տվեց խուսափել դեպի Արևելք առևտրի վրա օսմանյան վերահսկողությունից։ Այդուհանդերձ օսմնանյան առևտուրը Հնդկական օվկիանոսիավազանի հետ աճում էր և Կահիրեն վերածվեց արևտրի կարևորագույն կենտրոնի։

Եվրոպայի հարավում Իսպանիայի Ֆիլիպ II թագավորի գլխավորած կաթոլիկական դաշինքը 1571 թվականին վճռական հաղթանակ տարավ օսմանյան նավատորմի դեմ Լեպանտոյի ծովամարտում։ Ճակատամարտը հիմնովին քանդեց օսմանցիների անպարտելիության առասպելը ու թեև նավատորմի քանակը կարճ ժամանակում վերականգնվեց, այն բավարար քանակով փորձառու նավաստիներով համալրելու խնդիրը մնաց անլուծելի:Читать далее »