Մուշեղ Գալշոյանի «Ծիրանի ծառ » ժողովածուից պատմվածքներ նվիրված Կոմիտասին

ՕՐՆ ԱՎԵՏՅԱՑ

Քսան որբ հավաքվեցին ս. Թեոդոս եկեղեցու բակում:
Ամառվավերջի երեկո էր. գավաթի սալահատակից, վանքի քարերից ծլլում էր գոլը՝ ելնում էր ալիք- ալիք և որբերին բերում հաճելի ընդարմություն: Ամառ էր, բայց նրանց չամրացած ոսկորներում ցուրտ կար, և տաքությունը դուր էր գալիս: Գևորգ վարդապետ Դերձակյանի հայացքը սահեց, ծանրացավ, ու մեկիկ-մեկիկ ճպճպացին մանչերի կոպերը: «Որբերը վախկոտ են լիում»,- մտածեց վարդապետը: Նրանց աչքերում լաց կար, և վարդապետը նկատեց. «Եթե քիչ էլ լուռ կենամ՝ լաց կլինեն»: Բայց կաշկանդվում էր մտքինն ասել. նա կուզեր, որ վեհափառի կարգադրությունը լիներ այլ՝ քեզ հետ Էջմիածին, Գևորգյան ճեմարան ուսանելու կբերես վանքիս բոլոր որբերին,- այդպես լիներ՝ այս ամռան երեկոյի ավետապարգև: Բայց վեհափառը պահանջել է միայն մեկը՝ քեզ հետ Էջմիածին կբերես մի որբ, կընտրես ամենաձայնեղին:


Վարդապետի հայացքը կանգնեց Սողոմոնի դեմքին, ու մանչի լայն բացած խոշոր աչքերում թրթռաց հայացքը: «Տանելու եմ Սողոմոնին, և այս որբուկները ավելի կորբանան»,- մտածեց վարդապետը. Սողոմոնի երգը նրանց օրվա ուրախությունն էր, հանապազօրյա հացն էր, տաքությունն էր, Սողոմոնի երգը նրանց բերում էր ուրիշ ձևի տխրություն, որբի տխրությունից տարբեր. դա անլաց տխրություն էր, հանգստացնող, անանձական ու առնական տխրություն։ Ու այդ պահի տխրության մեջ նրանք որբ չէին։ Եվ դրա համար այդ պահն ու տխրությունը նրանց դուր էր գալիս։ Սողոմոնը պետք է գնար և նրա հետ՝ որբանոցի անանձնական տխրությունը։
-Որդյակք․․․ Մանչերը զգում էին, որ հայր Գևորգը արտակարգ մի բան է ասելու, և ներքին դողով սպասում էին։ Իսկ վարդապետի դադարը երկար էր․ նա հանկարծ որոշեց, որ ընտրությունը թողնի նրանց` որբերին, միևնույն է, Սողոմոնին են ընտրելու։
-Որդյակք,- կրկնեց և շարունակեց թուրքերեն․ Քյոթահիայում արգելված էր հայերեն խոսքը, և երեխաները մայրենին չէին հասկանում։
— Վեհափառը լուր է ուղարկել, որ ձեզնից մեկին սուրբ Էջմիածին ուսանելու տանեմ։  Լույս մի շող էլ թպրտաց մանչերի հոգիներում, ու նրանք ճոճվեցին։ Եվ որպեսզի որբերից ամեն մեկը չշտապի բուռը բաց անել դեպի ս.Թեոդոս վանքի բակը ծորացող միակ աստղի համար, վարդապետը փութով խոսքն առաջ տարավ․
-Վեհափառը պահանջել է՝ ընտրել լավ ձայն ունեցողին։
Տղաները շփոթված նայեցին աջ ու ձախ․ շարքերում որոնեցին Սողոմոնին։ Նրանք, վանքի բակում հավաքվածները, անաստղ ու անլուսին գիշերվա մենուկ ճամփորդներ էին՝ որբի անստույգ, բայց անպակաս ահով, նրանք, գիշերվա անընկեր այդ ճամփորդները, օրը մի քանի անգամ շոշափում էին ծրարված թալիսմանը՝ անորոշ ահը խափանող, ուղեցույց այդ թալիսմանը, և դա Սողոմոնի երգն էր։ Նրանց` վանքի բակում շարված բախտակիցներին  ի վերուստ էր շնորհված այդ երգ-թալիսմանը, և հիմա, երկնքի պատգամախոս վեհափառի կարգադրությամբ՝ հայր Գևորգը խլում-տանում էր։ Հայացքներն ուղղված էին Սողոմոնին։ Հայացքները չէին ընտրել, չէին հրամցնում, այլ կառչել էին՝ «մի՛ գնա․ Սողոմոն»,- խնդրում էին,- «դու մերն ես, մեզ լքելու իրավունք չունես»,- պահանջում էին։
Իսկ վարդապետը հարցը վճռած համարեց․ մոտեցավ ու շոյեց Սողոմոնի մազերը։
-Պատրաստ եղիր, որդյակ, առավոտյան ճանապարհվելու ենք։ ․․․ Երեկոն տրտմեց ս․ Թեոդոս եկեղեցու բակում։ Համր ստվերները խտացան, մարմրեց սալահատակի ու քարերի գոլը, մի չղջիկ սղոցեց-անցավ, հետքով՝ ամռան գիշերվա սարսուռը։
-Ցուրտ է,- ուսերը վրա բերեց մի մանչ,- գնանք,- բայց անշարժ մնաց։ Տղաները բոլորել էին Սողոմոնին։ Նրանք լուռ էին․ Սողոմոնը իրենցից գնում էր, առավոտվա հետ օրվա երգն էր լքում նրանց։ Չէ՛, էդ չէր․ նրանցից ամեն մեկը ուրիշ ասելիք ուներ։ Ուրի՛շ։ Բայց ոչ մեկի մոտ ասելիքը հավաստի չէր, ոչ մեկի մոտ զգացումը խոսք չէր դառնում։ Այդ պահին նրանց զգացումը մի բուռ կորեկի պես էր, մութ էր ու փոշոտ գետնին շաղ եկածը՝ կորեկ, հավաքել չէր լինում։ Այսպես է․ խումբ որբերից մեկի առջև, երբ մի ճամփի տուտ է բացվում, երբ նա մի քայլ հեռանում է բախտակիցներից ու որբությունից, նրա բաժին որբությունը մաս-մաս նստում է մնացողների ուսերին։ Եվ ահա ամռան այդ երեկոյի հետ, Քյոթահիայի հայ որբերի «միությունից» հեռանում էր Սողոմոնը՝ թուրքական այդ քաղաքում վիճակված իր բաժին որբությունը թողնելով ս․Թեոդոս եկեղեցու պատի տակ ժողված մանչերին․ և նրանք տեր էին՝ չեղած մի օրենքով։ Եվ նրանք շրջապատել էին Սողոմոնին, անլուր, թե իրենց ուզածը ինչ է։ Սողոմոնը կեցել էր գլուխկախ, մի տեսակ մեղապարտ, ու, չէր հասկանում` ինչու, ոչ մեկին նայել չէր կարող։ Նրա ծանրացած կոպերի տակ անուշ տխրություն կար, որը եթե դառնար լաց՝ քավությունը կլիներ ընկերներին պտղունց-պտղունց որբություն բաշխած «մեղքերի» համար։ Բայց նա (իր արդար մեղքին անծանոթ) լաց չէր լինում, որովհետև ականջներում զրնգում էր լույս առավոտը։ Հա՛, գալիք առավոտը ձայն ուներ՝ ղողանջում էր կառք քաշող ձիերի զանգակների հանգով։ Ղողանջը արևի գույնն ուներ, արևի շողերի պես մաղմղում էր՝ կառքի վրա, ճամփին, անապատ հորիզոնում, լեռների վրա, ղողանջը շողերի պես ալիքվում էր դեպքի երկինք, և օրը պռնկեպռունկ լցված էր դեղին զրնգոցով։ Օրը հենց մի դեղին զանգակ էր՝ կախված կառքը քաշող ձիու պարանոցից։ Գավթում մութ էր, ու խմբված տղաների արանքում տխրել էր լռությունը․ ոչ ոք այդ պահին իր խոսքը չէր գտել, չէր գտնելու, և մեկը կմկմաց․
-Սողոմոն․․․ գնալո՞ւ ես․․․
Սողոմոնը գլուխը բարձրացրեց, և խճճվեցին զանգակների ծլնգոցները։ Նա ափսոսաց։ Նա ուզեց հավաքել ու էլի ներդաշնակել մեղեդին, բայց ականջներում նրա արձագանքն էր մնացել միայն։
-Գնալու եմ։ Ձայնի մեջ որբությունը մերժող աղերս կար, Քյոթահիայից ու որբությունից փախչելու ճիչ։
-Բայց դու հայերեն չգիտես։
Ճեմարանում․․․ Սողոմոնի ականջներում գլորվեցին ընկերոջ բառերը, կապարի հալած գնդիկների պես գլորվեցին, այրեցին ականջները։ Նա փորձեց հիշել, մեկ-մեկ հավաքել իմացած մայրենի բառերը․․․ «Մարե»․․ ․ Մարեն բառ չէր, անուն չէր։ Մարեն շունչ ու շնչավոր էր՝ Մարիամ տատն էր, կերկերուն ու անո՜ւշ- անուշ ձայն ուներ։ Մարե՜․․․ Ե՞րբ է սովորել․․․
Փոքր-փոքր էր, նստած էր բերանը խփած մութ թոնրի մեջ, տատի գրկում։
-Հասկացա՞ր, թոռնիկս,- սովորեցնում էր Մարիամ տատը,- ուրեմն ես նենեն չեմ, ես մարեն եմ, հայերեն ես կլինեմ մարե․․․
-Չմոռանաս․ դրսում, ուրիշի մոտ, ինձ մարե չասես, լեզուդ կկտրեն։ Մարեն չմոռանաս՝ մտքիդ մեջ մարե ասա, դրսում՝ նենե։
-Հասկացա՞ր, թոռնիկս, մենք գյավուր չենք, հայ ենք, մարեի լեզվով՝ կլինենք հայ։ Նա փորձեց հիշել, հատիկ-հատիկ հավաքել իմացած մայրենին․․․ ուրեմն՝ Մարե․․․ Հայրիկ․․․ Հայ․․․ Հայրենիք․․․ Թոռնիկ․․․ ուրի՞շ, տատը ուրիշ ի՞նչ սովորեցրեց․․․ ախր՝ մահացավ, ախր․․․ Սողոմոնը ուզեց լաց լինել․ արթնացած Մարեի համար, որը բառ չէր՝ Մարիամ տատն էր, Թագուհի մայրն էր ու չկար, Հայրիկ բառի համար, որը բառ չէր՝ Գևորգ հայրն էր ու չկար, Հայի համար, որ գավթում խճճված որբ ընկերներն էին, արթնացած Հայրենիք բառի համար, որը բառ չէր, հեռո՜ւ-հեռու սարերից այն կողմի հողն ու ջուրն էր, սարերն էին ու սուրբ Էջմիածինը։ -Դու մայրենի ոչ մի բառ չգիտես․․․
-Գիտեմ․․․
Նա կիսաձայն ասաց իմացած բառերը․ կամաց ու հանդարտ՝ որ ուշ վերջանան․․․ հետո քունքերում սկսեցին խշշալ մտերմիկ, բայց հեռավոր հնչյուններ, դրանք չիմացած բառերն էին, երակներում քնած մայրենին էր՝ ելք էր որոնում։ Սողոմոնը կնճռոտեց ճակատը, զայրացավ ու կրկնեց.
-Գիտե՛մ․․․ ես երգե՜լ գիտեմ․․․ հայերեն երգել գիտե՛մ․․․
Մայրենին քնած արծիվ էր բացել-թպրտում էր հոգում, և Մարեի պես տաք ու շնչավոր բառերը արյան հետ խուժում էին դեպի քունքերը՝ լեզու պահանջում, և բառերը պեծ-պեծ թափվում էին նրա աչքերից։ Սողոմոնի աչքերը տաք էին, քունքերը ձգված, կոկորդը սեղմվում էր․ բառերը եկել-հավաքվել- թնջուկվել էին՝ ձայն էին ուզում, և նա բերան բացեց․
Առավոտ լուսո,
Արեգակն արդար,
Առ իս լույս ծագյա։
Բխումն ի հորե,
Բխյալ ի հոգվույս,
Բան քեզ ի հաճույս։
Նա գիտեր, որ դա հայերեն երգ է, հայերեն հնչյուններ, հայերեն խոսք, իմացած բառերը չկային երգում, բայց գիտեր, որ եղածը Մարեի նման բառեր են, լույս ու ջերմություն ունեն, արդարամիտ խորհուրդ, գետնից երկինք հառնող արդար աղոթք,- այդպես նրան հուշում էր մեղեդին։ Նա բառերի գույնն էլ էր զգում՝ արևով կնքված կապույտն էր,- մեղեդին այդպես էր հուշում։ Եվ նա երգում էր։ Չէ՛, տղաները լուռ խոնարհվել էին, իսկ Սողոմոնը, դեմքը երկինք արած, մայրենիի աղոթքն էր անում, և նրա հոգում խլրտացող բառերը ալիք-ալիք ելնում ու աստղերի պես թառում էին երկնքում։
Երբ նա ավարտեց երգը, տղաները մեկիկ-մեկիկ բարձրացրեցին գլուխները։ Այդ պահին տղաների տխրությունը ուրիշ էր, այն էր, ինչ սովորաբար ունենում էին Սողոմոնի երգերից հետո, դա անուշ, անլաց, անանձնական տխրություն էր՝ երակներում մոլորված մայրենի հնչյունների իրիկնային կանչ։
Առավոտ լուսո․․․
Արեգակն արդար․․․
Լույս առավոտվա հետ կառքը դուրս էր եկել Քյոթահիայից, և ձիերը վարգում էին ու փոշոտ ճամփեն պաչպչում սմբակներով։ Ձիերը աշխույժ ու կայտառ էին, որովհետև օրը առավոտ էր ու պայծառ, ականջների տակ բոժոժիկներ կային ու գիտեին նրանք, որ տերը ժպտում է իրենց։ Եվ կառապանը, իրոք, ժպտում էր։ Գևորգ վարդապետ Դերձակյանը կիսախուփ աչքերով էր, նա արդեն վայելում էր եպիսկոպոս ձեռնադրվելու արարողությունը, որի համար ս․ Էջմիածին էր հրավիրվել։ Իսկ Սողոմոնը աչք ու ականջով զանգակների ղողանջ էր հավաքում։ Զանգուլակները մոտ- մոտ էին՝ ձիերի պարանոցներից ու անուրներից կախ, զանգակները աչքերի պես մոտիկ էին նրան, իսկ ղողանջները՝ հայացքի պես հեռու, նրանց գալիս էին հեռո՜ւ-հեռո՜ւ սարերից, ուր ցնցուղվել էր արևը։ Ղողանջը սարերի վրա փշրված արևի զրնգոցն էր։
Այդպես էր, իսկ նա արդեն ապրել էր այդ առավոտը․ ապրել էր անցած գիշեր ս․ Թեոդոս վանքի բակում, և դրա համար իրականությունը երազ էր ու երազում կրկնվում էր նույնը՝ փոշոտ ճամփի վրա ձիերը վարգ էին առել, նրանց պարանոցներին ու կողերին վետվետում էին զանգակները, և առավոտը ծլնգում էր զանգակների հանգով։ Ղողանջը արևի գույնն ուներ, արևի պես համատարած էր, և օրը պռնկեպռունկ լցված էր դեղին զրնգոցով։
Առավոտ լուսո,
Արեգակն արդար,
Առ իս լույս ծագյա․

․․
ՄԱՂԹԱՆՔ

Արևապատից հետո կացարանը տխրում էր, դառնում լուռ ու խորհրդավոր։ (Դա աշխարհի բոլոր տների բնավորությունն է․ նրանք մարդկանց նման են, երեկոյի հետ թախծում են, և երբ վառվում են լույսերը, նրանք աշխարհին ու մարդկանց նայում են մթնշաղված պատուհանի մոտ կանգնած մարդու պես՝ չմարմնացած ահով, ստույգ ու անստույգ կարոտներով ու ցավերով)
Արևապատոցից հետո ճեմարանի կացարանը ավելի լուռ ու խորհրդավոր էր, որովհետև կողքին կանգնած էր վանքը, ու երկնքից, որտեղից գիշերն էր իջնում, կացարանի գլխին տիրոջ աջն էր կախված՝ խաչակնքող ու զսպող՝ «խաղաղությո՜ւն ամենեցուն․․․»
Եվ քանի որ կացարանի գլխից անպակաս էր խաղաղության պահանջը, կացարանի ու նրա կենողների խռովքը մեծ էր։
Տիգրանը նորից կարդաց նամակը, Մուշից էր, ծնողներից, հետո՝ բռի մեջ պահած, կանգնեց պատուհանի մոտ։ Պատերը սեղմում էին, ուսերին մթան ծանրություն կար, կոպերի տակ՝ կարոտի լաց։ Եվ նա դուրս ելավ, անցավ ծառերի արանքով, նստեց պարսպին մոտիկ ծիրանենու տակ։ Հողը խոնավ ու տաք էր, հողի իր կանաչ երգն էր ծլում՝ մթածրար, աչքից հեռու։ Տիգրանը գլուխը հակեց ծնկներին ու անձայն լաց եղավ։ Դա գարնան այդ երեկոյի նրա երկունքն էր, այնքան մաքուր, որքան հողինը։
-Տիգրա՞ն․․․ Տղան ցնցվեց, հետո շփոթված ժպտաց Սողոմոնին, արցունքները թաքցնել փորձեց, բայց նրանք կայծոռիկների պես շողում էին։
-Ի՞նչ է պատահել։
-Եսիմ,- Տիգրանը ուսերը քաշեց, հետո բացեց բուռը։ Սողոմոնը խլեց նամակը։
-Վատ լո՞ւր․․․
-Չէ՛․․․ կարոտել եմ։
-Զուռնաչի,- Սողոմոնը կտտացրեց նրա ճակատին,- իմացա, թե կոճակդ ես կորցրել,- կատակեց, լրջացավ ու լռեց։ Նրանք հասակակիցներ էին, ճեմարանի երրորդ դասարանի տղայք, բայց Սողոմոնը ավելի մեծ էր երևում․ ճակատին նորելուկ կնճիռ կար, պիրկ այտոսկրերը՝ ցայտուն, հայացքը` 15 տարուց մեծ։
-Ո՞ւմից է,- նամակը կամացուկ վերադարձրեց Տիգրանին։
-Մարեի անունից։
-Մե՞ծ մարեի։
-Չէ՛։ Սողոմոնը հիշեց իր մեծ մարեի դեմքը, մոր դեմքը չէր հիշում ու՝ չփորձեց․ նրա համար մայրն ու տատը նույն դեմքն ու ձայնն ունեին, հիշեց մեծ մարեին ու լսեց նրա ձայնը․ «Նենեն չեմ, ես քո մարեն եմ․․․»Ամենաշատը այդ օր ու պահով էր հիշում՝ օտար աչք ու ականջից հեռու, շշուկով սովորեցնում էր «մարեն»։Հիմա նա գիտեր բոլոր բառերը՝ Էջմիածին գնալու չորրորդ ամսում արդեն նրանք բոլորն արթնացան և բոլորը թև առան-թռան շուրթերից ու մեղուների պես դժդժում են շուրջբոլորը․ երբ բերան բացի՝ նեկտարոտ թևերով կգան։
-Մեր շենին, օջախին, մեր․․․ ամենքին կարոտել եմ,- հանդարտված ասաց Տիգրանը։ Սողոմոնի կարոտը հանգրվան չուներ՝ ո՛չ ճամփա, ո՛չ բակ, ո՛չ դուռ, ո՛չ տուն։ Նրա կարոտը մի որբ երեխա էր՝ մոլոր չափչփեց Քյոթահիայի փողոցները, այնտեղ մնացած ընկերների հետքով, հետո աչքերը կախ կանգնեց ս․ Թեոդոս վանքի գավթում, այնտեղ մնացած ընկերների կողքին։ «Ինչպե՞ս են․․․»,- շշնջաց Սողոմոնը։
-Աղեկ են,- Տիգրանը պատասխան տվեց,- մարեն ասում է թե՝ առավոտ-իրիկուն քեզ համար աղոթք կանեմ։ Մշո սուրբ Կարապետին կաղաչեմ, ողջ ու առողջ, առոք-փառոք դառնաս տուն գաս․․․ էդպես էլ գրել է տվել։ Նամակում մարեի մաղթանքն է։ Կացարանի պատուհանից պոկված լույսի բույլը խճճվել էր ծիրանենու սաղարթում, և ծառի տակ ու տղաների գլխներին լույս էր կաթկթում։ Սողոմոնի հայացքը ընկերոջ ափում բնակալած նամակի ճոթին էր, ուր նույնպես լույսի փշուրներ կային։ Կիսամութի մեջ նրանք նման էին կաթիլների՝ շարժուն ու տաք էին, և Սողոմոնը մտածեց, որ աղոթքի ծնկած մայրն ու մլմլացող մոմը նման են ․ մոմի լեզվակը՝ մաղթող մոր երկինք հառած հայացքն է, մոմի հալոցք-կաթկթոցը՝ մաղթող մոր գութ հայցող արցունքներն են։  Երկուսն էլ նույն շունչն ու շշնջոցն ունեն, տաք ու ինքնամոռաց են․․․ ու սիրեց Տիգրանի ձեռքում սեղմված նամակը։ «Թե իմս լիներ․․․»,- մտածեց Սողոմոնը և, չիմացավ ինչու, ուզեց վանել այդ ցանկությունը, բայց միտք առաջացավ․ «Իմս լիներ, ես պատասխան մաղթանք կգրեի մարեի համար․ ․․ չէ, կերգեի․․․ երգը մաղթանք է»:
-Երգե,- ճնշեց ընկերոջ ուսը։ Տիգրանը տարակուսած նայեց։
— Մարեի համար երգ ասա։
-Մարեի համա՞ր։
-Հա՛, մարեի համար:
Տիգրանը ջերմ նայեց, նա Սողոմոնին սիրում էր, և հիմա, երբ Սողոմոնը «մարե» է ասում, ավելի սիրեց նրան.
-Ի՞նչ երգեմ։
-Կարոտի երգ ասա։
-Երգե՞մ,- Տիգրանը գլուխը կախեց, հենվեց ծիրանենու բնին ու զգաց, որ երգելու ցանկություն ունի, խոնարհվեց՝ որոնելու Մշո աշխարհի երգերից։
-Մշեցի պանդուխտի երգը ասեմ,- ընտրեց։
Յոթն օր, յոթ գիշեր
Շամամն ի գոտիս թոռմշեր,
Յար մըզիկ դռնեն դուրս չելներ՝
Փշուր մի սիրտ մըզիկ հովներ։
Վա՜յ, լո՜, վա՜յ լո՜, վա՜յ լո՜, վա՜յ լո՜։
Յարսի խռովավ, շամամ թոռոմավ։
Տիգրանը աչքերը կիսախուփ երգում էր, թիկունք ու գլխով հենված ծիրանենու բնին․ այնտեղից զովություն էր առնում։ Սողոմոնը հակված լսում էր։ Երգը ծավալվում էր, և գարնան երկնքի տակ, կացարանի այգում դատարկվում էր մշեցի մանչի կարոտը։ Իսկ նրանց գլխավերևում, մթան մեջ, զորեղացել էր եկեղեցու խաչ-աջը՝ «խաղաղությո՜ւն ամենեցուն․․․»։ Կանչես՝ յար արի, յարիկ ձեն չի տա,
Ընկեր քաղցր քուն՝ անունս էլ չի տա։
Տղան ավարտեց երգը և նայեց Սողոմոնին։
-Աղվոր երգ էր,- ասաց Սողոմոնը,- ասում ես թե՝ պանդուխտի՞ է:
-Հա՛, մշեցի պանդուխտի երգ։
-Սխալ է։
-Ի՞նչն է սխալ,- զարմացավ Տիգրանը
։ -Ասածդ պանդուխտի երգ չէր։
-Ուստից իմացա՞ր։
-Երգի խոսքերից և․․․ պանդուխտը էդպես չի երգե,- պնդեց Սողոմոնը։
-Իսկ ինչպե՞ս․․․- Տիգրանը արդեն նեղանում էր․ իր Մուշ աշխարհում բոլորը գիտեն, որ դա «Մշեցի պանդուխտի երգն է» իսկ Սողոմոնը, որ Մուշ ու կարգին մշեցի էլ չի տեսել՝ հերքում է։ Պանդուխտն ինչպե՞ս կերգե։ Սողոմոնը ուսերը շարժեց․
-Եսի՞մ․․․ ուրիշ ձևի․․․
Տիգրանը գիտեր, որ Սողոմոնը լավ է երգում․ճեմարանում նրան ասում են ձայնեղ Սողոմոն, վեհափառի հրամանով երգում է տաճարում, վեհափառի բազկաթոռի հետևում կանգնած երգում է, հուզում վեհափառին։ Բայց, ախր, մշեցի պանդուխտի երգը Սողոմոնը հենց հիմա իրենից լսեց․ էլ որտեղի՞ց գիտե, թե երգը պանդուխտի չէ և․․․ և որ ինքը սխալ է երգում։ ․․․ Գարնան գիշերը կես էր եղել, տղաները քնել էին, և ննջարանների պատուհաններից երազներ են մաղվում։ Ննջարանների պատուհանները երազների պես բաց էին, երազների պես մութ։ Սողոմոնը անքուն էր։ Նա բաց պատուհանի մոտ շուռումուռ էր գալիս իր թախտին։ Ներքնակ ու բարձ չէր սիրում, ու թախտին միայն մի կարպետ կար։ Քիչ այն կողմ Տիգրանն էր քնած, լսվում է՛ր նրա անխռով շնչառությունը, նշմարվում խաղաղ դեմքը, կրծքին հանգչող աջը՝ կիսախուփ, ինչպես երեկոյան, երբ նամակն էր պահել։ Սողոմոնը գիտեր, որ նամակը Տիգրանի բարձի տակն է, գիտեր, որ մարեի աղոթք-նամակն է խաղաղ քուն բերել նրան․․․ «Ու երգը,- ավելացրեց նա,- բայց պանդուխտի չէր․․․ պանդուխտը ինչպե՞ս կերգե․․․ի՛նչ կերգե»: Նա հիշեց Քյոթահիայի իր ընկերներին, հավաքվում էին վանքի գավթում, խոսում էին, կատակում, ծիծաղում, լռում-տխրում էին և մեկն ասում էր․ «մթնեց»: Ամեն երեկո ասող կար «մթնեց»: Իսկ մի իրիկուն «մթնեց» խոսքի վրա ընկերներից մեկը լուրջ-լուրջ առաջարկություն արավ․ «Փախնենք՝ գնանք հայրենիք»:
Տղաները իրար նայեցին ու պատասխան չեղավ, նայում էին մի տեսակ տարօրինակ․․․ Ի՞նչ էր դա, ինչպե՞ս էին նայում, ի՞նչ էին ասում․․․ «Պանդուխտի երգը է՜ն իրիկվա մեր նայելուն նման է,- մտածեց Սողոմոնը,- տղայք հիմա էլ ամեն իրիկուն այդպես կնայեն․․․ պանդուխտի երգը երևի հենց այդ է»,- կրկնեց։ Նա փորձեց սարքել երեք տարի առաջվա իր հայացքը և չնայած գիշեր էր ու չէր տեսնում աչքերը, բայց զգաց, որ՝ չստացվեց։
«Չի լինի, ես արդեն պանդուխտ չեմ․․․ իսկ տղայք մնացին,- ցավով մտածեց,- համ պանդուխտ են, համ․․․ նամակ չեն ստանում․․․ մարեի աղոթք չունին․․․»: Սողոմոնը նորից կապվեց Տիգրանի շնչառությանը։ Չէր հասկանում` ինչու այդ գիշեր ուզում էր հա՜ ունկ պահել Տիգրանի շնչին։ Հիմա նորից Տիգրանը խաղաղ շնչում էր։ «Մարեի աղոթքը աղեկ օրոր է․․․ ես պետք է որ ունենամ իմ մարեի աղոթքը,- մեկեն որոշեց նա։ — Եթե մարեն լիներ՝ ինչպե՞ս կգրեր,- բառերի փոխարեն հնչյուններ թրթռացին, որոնք հեռո՜ւ-հեռու էին՝ իրենից ու ննջարանից դուրս, նրանք թրթռում էին մերկ երկնքում, ուր աչքերն էին թափառում։ Հնչյունները աստղերից կախված օղեր էին՝ արծաթե, մանրիկ, ու երբ կոպերը թարթում էր, նրանք մեկի՜կ-մեկիկ պոկվում էին աստղերից, զրնգոցով խառնվում իրար»:
«Մարեի աղոթքը երգի նման է»,- նորից հիշեց։
Հետո նրանք պոկվեցին երկնքից, նրանք դարձան կապույտ ուլունքներ, կայծկլտացին, մոտիկացան, հավաքվեցին, եկա՜ն-եկան․․․ հիմա նրանք կայծկլտում էին կացարանի դիմացի պարտեզի վրա, ծիրանենու սաղարթում, որի հովանու տակ կանգնած էին ինքն ու Տիգրանը, ապա հավաքվեցին, եկա՜ն, թռվռացին պատուհանի մոտ․․․
Սողոմոնը աչքերը փակեց, և հնչյունները սոսափեցին ականջներում՝ դա նրանց միարանն էր․ ամեն մեկը իր հանգով զրնգաց, ապա փերթ- փերթ ալիքվեց մեղեդին։ Այդպիսին նա երբեք չէր լսել․․․
«Մարեի աղոթքի երգը վառվող մոմի նման է,- որոշեց,- մարմանդիկ է, տաք է»:  Ապա և մեղեդուց բառեր կաթկթացին, մոմի հալոցքի պես կաթկթացին, միացան, կողք կողքի շարվեցին՝ եղան խոսք․
Քեզի տեսնեմ, իմ հատորիկ,
Կյանքիս ուղին սիրակեզ,
Հայտ ու անհայտ դու որոնե,
Քեզի լինեն իրազեկ։
Մի թափառե կյանքի պարապ
Անապատում դու իզուր,
Քեզ պահապան սուրբ հավատո,
Հուսո, սիրո լույս ու հուր․․․
«Իմ մարեի աղոթքն է»,- ժպտաց ու նայեց Տիգրանի կողմը։ Նա կրկնեց հորինածը, հա՜ կրկնեց․ դա իրեն դուր էր գալիս՝ մաղթանքը ավելի էր մտերմանում։ Հետո ուզեցավ գրի առնել՝ ոտքերը կախ գցեց թախտից և զղջաց որոշման համար․ նրան թվաց, եթե թղթին հանձնի, աղոթքը կհեռանա։ Եվ նորից մեկնվեց մեն մի կարպետով ծածկված թախտին, խաղաղված գոցեց աչքերը, ականջներում՝ մարեի տաք շշնջոցը․
Օրի՜կ, օրի՜ն,
Իմ անուշին․․․

Реклама

Կոմիտասյան օրեր

Սովորողների հետ «Անլռելի զանգակատուն» պոեմի ընթերցում:
Կոմիտասdը` բանաստեղծ:
Կոմիտասը և Թումանյանը:
Կոմիտասի ձայնը, երգերի ունկնդրում:
Այցելություն Կոմիտասի անվան պանթեոն և թանգարան: